0%

मराठी भाषा – ओळख आणि इतिहास

इतिहास:
“महाराष्ट्री प्राकृत” या “संस्कृत” पासून उगम पावलेल्या भाषेचा कालांतराने इतर भाषांसोबत मिलाप होऊन “मराठी” या भाषेचा विकास झाला. इसवी सन ८७५ च्या आधी पर्यंत आताच्या भारतीय खंडानुसार संपूर्ण दाक्षिणात्य प्रदेशावर सतवहन या योध्याचे शासन होते. गोदावरी नदीजवळील त्यावेळच्या “कोटिलंगला” या करीमनगर जवळील ठिकाणी त्याची राजधानी होती. या राजाच्या शासनकाळात “महाराष्ट्री प्राकृत” हीच त्याच्या राज्याची अधिकृत बोली-भाषा होती. उत्तरेकडील माळवे आणि राजपूत ते दक्षिणेकडील कृष्णा आणि तुंगभद्रा या नद्यांच्या खोर्‍यांमध्ये वास्तव्य करणार्‍या लोकांकडून त्यावेळी “महाराष्ट्री प्राकृत” या भाषेचा वापर केला जात असे. आजच्या मराठी आणि कानडी भाषा या कित्येक काळापर्यंत “महाराष्ट्री प्राकृत” भाषेचा भाग म्हणून ज्ञात होत्या. त्यानंतर जैन धर्मियांकडून बोलल्या जाणार्‍या “महाराष्ट्री अपभ्रंश” या भाषेचा काही शतके वापर होत राहिला. येथेच मराठीच्या व्युत्पत्तीला अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली. बहुतेक ऐतिहासिक संशोधनांतून हे स्पष्ट झाले आहे की, मराठी ही ८व्या शतकापासून बहुतेक लोकांकडून बोलली जात असावी.

थोडक्यात:

  • उच्चार: मराठी [marathi]
  • मराठी ही संयुक्त महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत राज्यभाषा आहे.
  • जगभरातील सुमारे ९०० कोटी लोक मराठी बोलतात.
  • मराठी भारतवर्षाच्या साता-समुद्रापार आजही एक महान भाषा म्हणून संबोधली जाते.
  • भारत देशातील सर्वात जास्त बोलल्या जाणार्‍या भाषांपैकी मराठी चौथ्या स्थानावर आहे, आणि जगात तीचे स्थान १५व्या क्रमांकावर आहे.
  • सुमारे १३०० वर्षांपूर्वी किंवा त्याआधी “संस्कृत” आणि “पाली” या आर्य आणि बौद्ध बोली भाषांपासून मराठी भाषेचा विकास झाला. त्यावेळी “मराठी” मधील बहुतेक शब्द हे संस्कृत आणि पाली या मुख्य भाषांमधून अपभ्रंश होऊन आले असावेत.
  • मराठी भाषा लिहिण्यासाठी मुख्यत्वे “देवनागरी” लिपी आणि “मोडी” लिपी वापरली जाते.

दक्षिण कर्नाटकमधील श्रवणबेलगोळा गोमटेश्वर (बांधणी: सन ९८३) येथील एका दगडाच्या पायथ्याशी “श्रीचावुण्डराजे करवियले, श्रीगंगराजे सुत्ताले करवियले” अशी वाक्यरचना आहे, ज्याचा मराठीत असा अर्थ होतो की, “गंगाराजे यांचे पुत्र चावुंडराजे यांनी बांधले.” यावरून असे सिद्ध होते की, मराठी ही ८ व्या शतकापासून प्रचलित होती. तसेच ८ व्या शतकातील प्रचलित जैन धर्मियांच्या “कुवालयमाला”मध्ये एका ठिकाणी बाजाराचे वर्णन करीत असतांना मराठ्यांमधील संभाषणांमध्ये “दिहले (दिले)”, “गहिले (घेतले)” हे शब्द आढळतात. पंचतंत्राचा मराठीमधील मुळ अनुवाद हा देखील याच काळातील असावा, असा कयास व्यक्त केला जातो.
१० व्या शतकाच्या नंतर देवगिरी राजधानी असलेल्या यादव शासकांनी मराठीचा उद्धार करण्यात खुप मोठे योगदान दिले. यादवांच्या शासनकालातील नलोपाख्यान, रूख्मिनी-स्वयंवर, श्रीपतीची “ज्योतिष रत्नमाला” यामध्ये मराठीचा मुख्यत्वे उपयोग केला गेला.

मराठी साहित्यातील सर्वांत जुने काव्य “विवेकसिंधू” हे नाथ पंथातील योगी असलेल्या मुकुंदराज यांनी लिहिले आहे.

यादवांच्या काळात तयार झालेल्या महानुभव आणि वारकरी या दोन्ही पंथांनी मराठीचा विस्तार करण्यास मोलाची कामगिरी पार पाडली, आजही त्यांचे ते कार्य अविरत चालू आहे.
महानुभव पंथातील चक्रधर स्वामींशी संबंधित “लीळाचरित्र (सन १२३८)” हे मराठीतील आद्य-साहित्याचे एक महत्वाचे उदाहरण आहे.
त्यानंतर संत ज्ञानेश्वर (सन १२७५ ते सन १२९६) यांनी सन १२९० मध्ये लिहिलेले भावार्थदीपिका (ज्ञानेश्वरी) आणि अमृतानुभव ही काव्ये जगतविख्यात आहेत. यांद्वारे मराठीला सुगीचे दिवस प्राप्त झाले. संत ज्ञानेश्वरांनी त्यावेळी फक्त संस्कृत मध्ये उपलब्ध असलेल्या “भगवत गीता” ला मराठीमध्ये अनुवादित केले, तसेच भावपूर्ण अभंग लिहिले.
महानुभव पंथाचा विस्तार करीत वारकरी पंथातील संतकवी एकनाथ (सन १५२८ ते सन १५९९) यांनी “भावार्थ रामायण” (मुख्यत्वे मराठीमधून) याद्वारे समाजपयोगी संदेश दिले. संत तुकाराम (सन १६०८ ते सन १६४९) यांनी वारकरी पंथाची धुरा सांभाळून मराठीमध्ये सुमारे ३००० अभंग लिहिले.
छत्रपती शिवाजी महाराज (सन १६२७ ते सन १६८०) यांनी मराठीला देशाच्या काना-कोपर्‍यात विस्तार करण्यास तसे़च मराठीमध्ये साहित्य-विकास होण्यास वाव दिला.
१८ व्या शतकातील वामन पंडित (यथार्थदीपिका), रघुनाथ पंडित (नल-दमयंति स्वयंवर), श्रीधर पंडित (पांडव प्रताप, हरीविजय, रामविजय) आणि मोरोपंत (महाभारत) या मंडळींनी मराठी साहित्यात अनमोल भर घातली. पेशव्यांनीही त्यांच्या शासनकाळात मराठीच्या विकासाकडे अधिक लक्ष पुरविले.
इंग्रज शासनकाळात मराठीच्या विकासाची घोड-दौड सुरूच राहिली. सन १ मे, १९६० या दिवशी विदर्भ आणि मराठवाडा हे प्रांत मिळून संयुक्त महाराष्ट्राची स्थापना झाली, आणि त्यानंतर मराठीला संयुक्त महाराष्ट्राची अधिकृत मातृभाषा म्हणून दर्जा मिळाला. त्यानंतर, मराठी भाषेतील साहित्यावर चर्चा करण्यासाठी आणि विकास होण्यासाठी, दरवर्षी, नित्यनियमाने “अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन” भरवले जाऊ लागले. यासोबतच, “अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन”ही भरवले जाऊ लागले. दोन्ही संमेलने आजही अविरतपणे दरवर्षी भरवली जातात.
मराठीच्या प्रांतिय-बोली भाषा:
महाराष्ट्र साहित्य परिषद, पुणे, द्वारे वेळोवेळी मानक मराठी विकसित करण्यासाठी मदत केली जाते. महाराष्ट्रामध्ये शुद्ध मराठी बोलणारा प्रांत म्हणून “पुणे” प्रांताची ओळख आहे. याव्यतिरिक्त इतर प्रांतांमध्ये मराठीच पण काही ऐतिहासिक प्रसंगांमुळे जरा वेगळेपण निर्माण झालेल्या मराठीच्या बोली भाषा प्रामुख्याने बोलल्या जातात. त्यांपैकी अहिरानी (जळगाव, भडगाव, पाचोरा, एरंडोल, धरणगाव, परोळा, अमळनेर तालुके या भागांमध्ये मुख्यत्वे, मोडी लिपीचा लिहिण्यासाठी वापर केला जातो.) , खान्देशी (जळगाव जिल्हा, तसेच धुळे जिल्हा. अहिरानीशी साम्य.), वर्‍हाडी (विदर्भ), सामवेदी (मुंबईतील नाला सोपारा, विरार ते वसई तालुका, ठाणे. पोर्तुगिजी भाषेचा प्रभाव.), कोंकणी (कोकणातील काही भाग. हिच्याही काही बोली भाषा आहेत, त्यापैकी कोळी, कुणबी, आगरी, धनगरी, ठाकरी, संगमेश्वरी, माओली या मुख्य आहेत. गौण कोंकणी ही एक विशिष्ट भाषा आहे. ती मराठीची बोली भाषा नाही.), वडवाळी (नायगाव, वसई ते डहाणू पर्यंतच्या भागातील सोमवंशी क्षत्रियांची भाषा म्हणून ओळख.), अरे मराठी (आंध्रप्रदेशातील काही प्रदेश), ठाकरी (रायगड जिल्ह्यातील आदिवासी लोकांकडून बोलली जाणारी एक मुख्य बोली भाषा), डांगी (महाराष्ट्र-गुजराथ सीमेवरील लोकांची बोली भाषा), दख्खिनी (हैदराबादी उर्दूचा आणि तेलुगु भाषेचा प्रभाव असलेली भाषा) या काही मुख्य बोली भाषा आहेत.
काही मराठी संघटना:

  • राज्य मराठी विकास संस्था
  • अखिल भारतिय मराठी साहित्य महामंडळ
  • मुंबई मराठी साहित्य संघ
  • मराठी विश्वकोश (encyclopedia) उपक्रम
  • विदर्भ साहित्य संघ, नागपूर
  • मराठवाडा साहित्य परिषद, औरंगाबाद
  • गोमंतक मराठी ऍकॅडमी
  • मध्यप्रदेश साहित्य परिषद, जबलपूर
  • आंध्रप्रदेश साहित्य परिषद, हैदराबाद
  • मराठी साहित्य परिषद, कर्नाटक

लिप्या (scripts):
मराठी देवनागरी (बाळबोध) लिपी:
१६ स्वर आणि ३६ व्यंजने असे एकूण ५२ अक्षरे असलेली ही लिपी आहे. डावीकडून उजवीकडे लिहीली जाते. इतर देवनागरी भाषांव्यतिरिक्त (उदा. हिंदी आणि इतर) मराठी लिहिण्यासाठी देवनागरी लिपीचा जरा वेगळ्या पद्धतीने वापर केला जातो. आज बहुतांशी प्रत्येक ठिकाणी या लिपीचा वापर होतो.
मोडी लिपी: घसरती लिपी म्हणून ओळख. मराठा शासकांच्या शासनकालातील बहुतेक दस्तऐवज हे मोडी लिपी मध्ये आढळले आहेत. लिहिण्यास अवघड असल्याने ही लिपी दुर्मिळ होत चालली आहे.
आढावा
मराठी ही स्वतंत्र भारत देशातील, संयुक्त महाराष्ट्रातील बहुतेक लोकांकडून बोलली जाणारी (प्रथम दर्जाची) भाषा आहे. महाराष्ट्राशिवाय, भारतातील अनेक राज्यांमध्ये मराठी बोलणार्‍यांची संख्या विस्तिर्ण आहे. मुख्यत्वे गुजराथ, मध्यप्रदेश, आंध्रप्रदेश, गोवा, कर्नाटक, दमण-दीव, दादरा नगर हवेली या राज्यांमध्ये मराठी भाषिक वास्तव्य करून आहेत. हैदराबाद, बेळगांव, बडोदा, सुरत, इंदूर, ग्वालियर (मध्यप्रदेश) या मुख्य शहरांमध्ये मराठी भाषिकांचा खुप मोठा आणि स्वतंत्र असा एक वेगळा समुदाय आहे, हे भाषिक तेथील अधिकृत भाषांसह मराठीचाही प्रसार करीत आहेत.
याशिवाय मराठी भाषिक संपूर्ण जगभरात आहेत. मुळचे मराठी, परंतु कित्येक कालांतरापासून परकिय देशांमध्ये वास्तव्य करून असणारे अनेक लोक आहेत. त्यांचे वास्तव्य अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांमध्ये अधिक आहे. तसेच, युरोपिय राष्ट्रे (इंग्लंड, जर्मनी, फ्रान्स, ऑस्टिया, ग्रीस), अरब राष्ट्रे (सिंगापूर), मॉरिशस, ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलॅंड या राष्ट्रांमध्येही मराठी भाषिकांची व्याप्ती अधिक आहे.
भारतातील २२ अधिकृत भाषांपैकी मराठी ही एक आहे. भारतीय संविधानात तशी तरतूद आहे. संयुक्त महाराष्ट्र राज्य, गोवा, आणि दमण व दीव तसेच दादरा नगर हवेली या संघ राज्यांनी मराठीचा सर्व शासकिय कामांसाठी तसेच सांस्कृतिक भाषा म्हणून स्विकार केला आहे. महाराष्ट्रातील अधिकृत विद्यापीठांव्यतिरिक्त गोवा विद्यापीठ (पणजी), उस्मानिया विद्यापीठ (आंध्रप्रदेश), महाराज सयाजीराव विद्यापीठ (बडोदा), गुलबर्गा विद्यापीठ (कर्नाटक), देवी अहिल्या विद्यापीठ (इंदूर) आणि जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ (नवी दिल्ली) या महाराष्ट्राबाहेरील अधिकृत विद्यापीठांमध्ये मराठी भाषेमध्ये उच्च शिक्षण घेण्यासाठी विशिष्ट अभ्यासक्रम आणि विभाग बनवले गेले आहेत.